Mɪʟɢʀᴀᴍ Dᴇɴᴇʏɪ : Oᴛᴏʀɪᴛᴇʏᴇ « Hᴀʏıʀ » Dɪʏᴇᴍᴇᴍᴇᴋ ...

Oᴛᴏʀɪᴛᴇ ᴍɪ ? Vɪᴄᴅᴀɴ ᴍɪ ?

Yale Üniversitesi Psikoloji bölümünde çalışan Stanley Milgram, meşhur Nazi savaş suçlusu Adolf Eichmann’ın mahkemesinden üç ay sonra şu soruyu sorar :

Bu hipotezini test etmek isteyen Milgram, psykoloji tarihine geçecek meşhur Milgram Deneyi'ni düzenler.

Önce, deneye katılacak gönüllüler bulunur. Gazete ve sokak ilanları ile toplanan gönüllüler, cezalandırmanın hafıza ve öğrenme üzerine etkisi konulu bir deneye katkıda bulunacaklarını sanmaktadırlar.

Gönüllüler laboratuvara geldiklerinde, üzerinde otorite sembolü olan beyaz önlük giymiş olan bir “deney gözetmeni” ve kendileri gibi bir başka gönüllü ile karşılaşırlar. Deney gözetmeni, gönüllülere, bu deneyin “cezalandırmanın öğrenme üzerinde etkisi” ile ilgili olduğunu söyler, ve gruptakilerden birinin öğretmen, diğerinin de öğrenci olacağını anlatır. 

Öğretmen, öğrenciye sorular soracak, öğrenci soruları bilemediğinde gittikçe artan elektrik akımı ile öğrenciyi cezalandıracaktır. Kura yöntemi ile kimin “öğrenci”, kimin “öğretmen” olacağı belirlenir.

Rollerin belirlenmesinin ardından, gözetmen, öğretmen ve öğrenci, öğrenciye ait cezalandırma odasına girerler. Burada, öğretmen vereceği elektrik akımının nasıl bir mekanizma ile öğrenciyi cezalandıracağını görür. Öğrenci sandalyeye oturtulur, kolları kayışlarla bağlanır. Deney gözetmeni ve öğretmen deneyi başlatmak için bitişik odaya geçerler.

Bu odada, öğretmen’in oturacağı bir masa ve masanın üzerine elektrik şoku vermesini sağlayacak bir düzenek vardır. Düzenek üzerinde 15 Volt arayla 15 Volttan, 450 Volta dek uzanan şiddet seçenekleri mevcuttur. İlaveten, belirli aralıklar “düşük şok”, “orta şiddette şok”, “şiddetli şok”, “çok şiddetli şok”, “hayati tehlike” ve “XXX” olarak etiketlenmiştir.

420 Volt’un şehir akımı olduğu ve oldukça tehlikeli olduğunu anımsamakta fayda var. 

Milgram şokmetresinde, 300 Volt civarı “çok şiddetli şok”  400 Volt civarı, “hayati tehlike” ve 450 Volt’luk şalter de “xxx” olarak etiketlenmiştir.

                                          Milgram Deneyinde kullanılan şok cihazı paneli.

   Ancak öğretmen rolünü oynayacak gönüllülerin bilmedikleri birkaç şey vardır.

Hem deney gözetmeni, hem de öğrenci rolünü oynayan diğer gönüllü aslında deneyin birer parçası, Milgram ile çalışan profesyonel aktörlerdir.

Kura ile roller belirlenirken de, hile yapılmış ve gerçek gönüllü her zaman “öğretmen”, aslında bir aktör olan gönüllü ise her zaman “öğrenci” rolüne atanmıştır.

İlaveten, öğretmenler, deney gözetmeni ile şok odasını terk ettikleri anda, öğrenci rolü oynayan aktör sandalyesinden kalkmış, yerine bir teyp cihazı bırakmıştır. Öğretmen her bir şok seviyesindeki düğmeye basarken, karşılık olarak önceden yapılmış bir ses kaydı çalmaktadır. 

Öğretmenin verdiğini sandığı şokun şiddetine göre bu kayıttaki ifadeler değişmektedir. 

Düşük akımlar için sadece hafif acı nidaları varken, yüksek akıma karşılık gelecek kayıtlar iç paralayıcı çığlıklar, artık öğretmene durması için yalvarmalar şeklinde hazırlanmıştır. 

Hayati tehlikenin başladığı 300V civarındaki kayıtlardan birinde öğrenci’nin iç paralayıcı bir şekilde çığlık attıktan sonra “Yalvarırım artık durun, dayanamıyorum! Ben kalp hastasıyım. Kalbim tekliyor, kendimi iyi hissetmiyorum!” diye bağırdığı duyulur. 350 V ve sonrası ise, öğrencinin bilincini kaybettiği, hatta öldüğü izlenimini verecek şekilde sessiz bırakılmıştır.

Gönüllüler, her yanlış cevapta, “öğrenci” rolünü oynadığına inandıkları kişiye artan miktarda şok vereceklerdir. 

Gönüllü, şok verme konusunda tereddüde düştüğünde deney gözlemcisi "lütfen devam edin" veya "deneye devam etmemiz gerekli" gibi cümlelerle gönüllüleri devam etmeye teşvik edecektir. 

      

Ancak son karar gönüllünün'dür, bu teşviklere rağmen deneye devam etmek istemediklerini söylemeleri halinde deney sonlandırılacaktır. 

Deneyi bırakmak istediklerini ifade etmezlerse, deney ölümcül şok seviyesi olan 450V kadar sürdürülecek ve gönüllü üç defa 450V şoku uyguladıktan sonra sonlandırılacaktır.

Deneye başlamadan önce, gönüllülere 45 Voltluk akım verilerek, verdikleri akımın ne kadar acıyacağı konusunda bir fikir sahibi olmaları sağlanır.

Deney başlar …

   Pek çok denek, vücut dilleri stres belirtileri göstermesine rağmen akım vermeye devam ediyor.

Gönüllülerin pek çogu 135 Volt civarında tedirgin olmaya başlayarak, arkalarında duran beyaz önlüklü ‘deney gözetmeni’ ne sorular sorarak deneyi sorgulamaya başlarlar. 

Gözetmenin “lütfen devam edin” uyarısının ardından, vücut dilleri oldukça bariz tedirginlik ve stres belirtileri göstermesine rağmen öğrenciye artan miktarda elektrik şoku vermeye devam ederler.

Gönüllüler, yan odadan gelen acı dolu çığlık seslerini duyduklarında kendi kendine gülme, oturduğu yerde kıpırdanma gibi sinir bozukluğu belirtileri göstermelerine rağmen deneyi sürdürürler.

Mɪʟɢʀᴀᴍ Dᴇɴᴇʏɪ, Sıʀᴀᴅᴀɴ Iɴsᴀɴʟᴀʀıɴ Oᴛᴏʀɪᴛᴇᴅᴇɴ Aʟᴅıᴋʟᴀʀɪ Eᴍɪʀʟᴇʀ Kᴀʀşısıɴᴅᴀ, Kᴇɴᴅɪ Dᴇɢᴇʀ Yᴀʀɢıʟᴀʀıɴı Bɪʀ Kᴇɴᴀʀᴀ Kᴏʏᴜᴘ, Oᴛᴏʀɪᴛᴇ Eᴍɪʀʟᴇʀɪɴɪ Tᴇʀᴇᴅᴅüᴛsüᴢ Uʏɢᴜʟᴀᴅıᴋʟᴀʀıɴı Gösᴛᴇʀᴇɴ çᴏᴋ çᴀʀᴘıᴄı Bɪʀ Öʀɴᴇᴋᴛɪʀ.

Deneyin sonuçları öylesine beklenmediktir ki, ne Milgram ne fikirleri sorulan muhtelif üniversitelerden diğer psikiyatristler deneyin sonuçlarını ön görebilmişlerdir.

Deney öncesinde yapılan anketlerde, 100 gönüllüden en fazla 3 tanesinin, en yüksek akım seviyesine çıkacağı öngörülmüştür.
  
Anket katılımcısı, gönüllülerin çoğunun en fazla 10. seviyeye (150 Volt) geleceğini tahmin etmiş, hemen hepsi 100 gönüllünün en fazla 4 tanesinin 300 Volt civarına kadar çıkacağını düşündüklerini belirtmişlerdir.

Oysa Milgram’ın sonuçları tek kelimeyle tüyler ürperticidir. İlk yapılan deneyde, katılımcıların %65’i (40 gönüllüden 26 tanesi), deneyi sonlandıran en yüksek ceza seviyesi olan 450 Volta kadar çıkmıştır. 

Bu insanların çoğu, karşılarında kendileri gibi bir deney gönüllüsü olduğunu sandıkları insana bu seviyelerde elektrik akımı verirken soğuk soğuk terlemelerine, dudaklarını kemirmelerine, inlemelerine, sinir krizi geçirmelerine rağmen öldürücü seviyede akım vermekten imtina etmemişlerdir.

Tekrarlayan deneylerde de, insanı dehşete düşüren benzer rakamlara ulaşılmıştır. 

1999 yılında, Milgram deneylerinden 35 yıl sonra Maryland Üniversitesi’nden Thomas Blass, pek çok farklı kurum ve kişi tarafından yürütülen Milgram deneylerini toplayarak bir meta-analiz yapmış, ve deneklerin otoriteye sorgusuz itaatinin pek çok deneyde benzer seviyelerde olduğunu ve ortalama itaat oranının %61 - %66 civarında olduğunu saptamıştır.

Orijinal deneyden sonra yapılan bir benzer deneyden görüntüler : [ Türkçe altyazılı ]

Otoriteye Boyun Eğer misin ? Milgram Deneyi 

°°°

Milgram ulaştığı sonuçları 1974 tarihli makalesi "İtaatin Tehlikeleri" nde (Stanley Milgram: The Perils of Obedience) özetledi :

« İᴛᴀᴀᴛɪɴ ʜᴜᴋᴜᴋsᴀʟ ᴠᴇ ғᴇʟsᴇғᴇsᴇʟ ᴀçıʟᴀʀᴅᴀɴ ᴅᴇᴠᴀsᴀ öɴᴇᴍɪ ʙᴜʟᴜɴᴍᴀᴋᴛᴀᴅıʀ, ᴀɴᴄᴀᴋ ʙᴜɴʟᴀʀ çᴏɢᴜ ɪɴsᴀɴıɴ sᴏᴍᴜᴛ ᴅᴜʀᴜᴍʟᴀʀᴅᴀ ɴᴀsıʟ ᴅᴀᴠʀᴀɴᴅıɢı ᴋᴏɴᴜsᴜɴᴅᴀ ғᴀᴢʟᴀ ʙɪʟɢɪ ᴠᴇʀᴍᴇᴢ. 

Yᴀʟᴇ Üɴɪᴠᴇʀsɪᴛᴇsɪɴᴅᴇ sıʀᴀᴅᴀɴ ʙɪʀ ɪɴsᴀɴıɴ sᴀᴅᴇᴄᴇ ʙɪʀ ᴅᴇɴᴇʏ ʙɪʟɪᴍᴄɪsɪɴᴅᴇɴ ᴀʟᴅıɢı ᴇᴍɪʀʟᴇ ʙᴀşᴋᴀ ʙɪʀ ɪɴsᴀɴᴀ ɴᴇ ᴋᴀᴅᴀʀ ᴀᴄı çᴇᴋᴛɪʀᴇᴄᴇɢɪɴɪ öʟçᴍᴇᴋ ɪçɪɴ ʙᴀsɪᴛ ʙɪʀ ᴅᴇɴᴇʏ ᴅüᴢᴇɴʟᴇᴅɪᴍ.  

Kᴀᴛıʟᴀɴ ᴅᴇɴᴇᴋʟᴇʀɪɴ ɢüçʟü ᴠɪᴄᴅᴀɴɪ ᴅᴜʏɢᴜʟᴀʀı ɪʟᴇ sᴀғ ᴏᴛᴏʀɪᴛᴇʏɪ çᴇʟɪşᴛɪʀᴅɪᴍ, ᴠᴇ ᴋᴜʀʙᴀɴʟᴀʀıɴ ᴀᴄı ᴅᴏʟᴜ çıɢʟıᴋʟᴀʀıɴıɴ ᴇşʟɪɢɪɴᴅᴇ ɢᴇɴᴇʟʟɪᴋʟᴇ ᴏᴛᴏʀɪᴛᴇ ᴋᴀᴢᴀɴᴅı.  

Yᴇᴛɪşᴋɪɴ ɪɴsᴀɴʟᴀʀıɴ, ʙɪʀ ᴇʀᴋ ᴍᴀᴋᴀᴍıɴıɴ ᴋᴏᴍᴜᴛᴀsı ᴅᴏɢʀᴜʟᴛᴜsᴜɴᴅᴀ ʜᴇʀ şᴇʏɪ ɢöᴢᴇ ᴀʟᴍᴀᴋᴛᴀ ɢösᴛᴇʀᴅɪᴋʟᴇʀɪ ᴀşıʀı ɪsᴛᴇᴋʟɪʟɪᴋ, çᴀʟışᴍᴀᴍıᴢıɴ ᴀᴄɪʟᴇɴ ᴀçıᴋʟᴀᴍᴀ ɢᴇʀᴇᴋᴛɪʀᴇɴ ᴇɴ öɴᴇᴍʟɪ ʙᴜʟɢᴜsᴜᴅᴜʀ. 

Sᴀᴅᴇᴄᴇ ɢöʀᴇᴠʟᴇʀɪɴɪ ʏᴀᴘᴀɴ, ᴋᴇɴᴅɪ ʙᴀşʟᴀʀıɴᴀ ᴠᴀʜşɪ ɪşʟᴇʀᴇ ᴋᴀʟᴋışᴍᴀʏᴀɴ sıʀᴀᴅᴀɴ ɪɴsᴀɴʟᴀʀ, ᴋᴏʀᴋᴜɴç ʙɪʀ ʏᴏᴋ ᴇᴛᴍᴇ ɪşʟᴇᴍɪɴɪɴ ʙɪʀ ᴘᴀʀçᴀsı ᴏʟᴀʙɪʟᴍᴇᴋᴛᴇᴅɪʀʟᴇʀ..  

Eᴋ ᴏʟᴀʀᴀᴋ, ʏᴀᴘᴛıᴋʟᴀʀı ɪşɪɴ ʏıᴋıᴄı sᴏɴᴜçʟᴀʀıɴı ᴀᴘᴀçıᴋ ɢöʀᴍᴇʟᴇʀɪɴᴇ ʀᴀɢᴍᴇɴ, ᴛᴇᴍᴇʟ ᴀʜʟᴀᴋɪ ᴅᴇɢᴇʀʟᴇʀɪʏʟᴇ çᴇʟɪşᴇɴ ʙᴜ ɢöʀᴇᴠʟᴇʀᴅᴇ ᴘᴇᴋ ᴀᴢ ᴋɪşɪɴɪɴ ᴏᴛᴏʀɪᴛᴇʏɪ ʀᴇᴅᴅᴇᴛᴍᴇ ᴘᴏᴛᴀɴsɪʏᴇʟɪ ᴏʟᴅᴜɢᴜ ɢöʀüʟᴅü. »